यहाँको मुस्ताङ–डोल्पा सडकको सिमाना नजिक एक सानो गाउँ छ । विसं २०२२ मा पहिचान भएको यस गाउँको नाम हो साङ्ता । पछि पत्ता लागेका कारण यहाँको साङ्ता गाउँलाई मुस्ताङ जिल्लाको सबैभन्दा कान्छो गाउँसमेत भन्ने गरिएको छ ।
विसं २०२२ मा पहिचान गरिएको र मुस्ताङकै ‘सबैभन्दा कान्छो गाउँ’ मानिने साङ्ता अहिले १३ घरधुरीको बस्ती हो। सडक मार्गकै बीचमा भए पनि कठोर मौसम र कडा भौगोलिक अवस्थाले यहाँको दैनन्दिन जीवनसँगै पर्यटन गतिविधिमा पनि असर पारिरहेको छ।
कठिन भूगोलमा अवस्थित यहाँको साङ्ता गाउँमा करिब १३ घरधुरीको बसोबास छ । मुस्ताङ–डोल्पा सडकसँगै रहेको साङ्ता गाउँ अहिलेको स्थान्तरित बस्ती हो । यो बस्ती अहिलेको बस्तीबाट केही टाढा खोलापारीको भिरालो स्थानमा अवस्थित थियो । त्यहाँ स्थानीयले खेतपाती र पशुपालन गरी जीविकोपार्जन गथ्र्ये ।
त्यहाँको स्थानमा खेतपाती गर्न सिँचाइको अभाव भएपछि साङ्ता गाउँका नागरिकले उक्त स्थान छोडेर हालको स्थानमा स्थान्तरित भएका थिए । यहाँ स्थान्तरित बस्ती बसेको पाँच दशक बढी भइसकेको जनाइएको छ । अझै पनि साङ्ता गाउँलेले त्यागेको पुराना भग्नावशेष घर र खेतका अवशेषहरु त्यहाँ विद्यमान छन् ।
साङ्ता गाउँ मुस्ताङको जोमसोमदेखि करिब ४० किलोमिटरको दुरीमा पर्छ । सङ्घीयतापछि यहाँको मुस्ताङ–डोल्पा सडक विस्तार हुँदा साङ्ता गाउँलाई कच्ची सडक सञ्जालले छोएको छ । समुन्द्री सतहको चार हजार मिटर अग्लो उचाइमा विस्तार गरिएको मुस्ताङ–डोल्पा सडक अझै थप स्तरोन्नति गर्नुपर्नेछ । यहाँसम्म सडक जोडिएकाले साङ्ता गाउँका नागरिकहरुले पछिल्लो समय राज्यबाट उपलब्ध हुने केही सेवासुविधा सहज रुपमा पाउँन थालेका छन् ।
पहिलोस्थानबाट करिब पाँच दशकअघि स्थान्तरित गरिएको हालको साङ्ता गाउँ जोमसोमबाट ४० किलोमिटर टाढा पर्छ। समुद्री सतहबाट ४,००० मिटर उचाइमा रहेको यो स्थान हिमाली दृश्यावलोकन, साङ्गुरिएको भू–बनावट र डोल्पा–मुस्ताङ यात्रा मार्गका कारण विदेशी तथा आन्तरिक पदयात्रीका लागि आकर्षक बिन्दु मानिन्छ। वर्षमा केही विदेशी ट्रेकरहरू साङ्ता हुँदै यात्रा गर्ने गरेको स्थानीयले बताउँछन्।
सङ्घीयतापछि मुस्ताङ–डोल्पा सडक विस्तार भएसँगै यहाँ कच्ची सडक पुगेको छ। यसले पर्यटकलाई यहाँसम्म पुग्ने सम्भावना बढाए पनि हिउँदयाममा पर्ने कडा हिमपातले सडक महिनौँसम्म अवरुद्ध हुने गर्छ, जसले पर्यटन प्रवाह घटाउँछ।
हिउँदे बसाइसराइ : पर्यटन सेवा प्रभावित
साङ्तामा वर्षायाममा ७ महिना खेतीपाती र पशुपालन गरिँदा गाउँमा मानिसको उपस्थिति रहने भएकाले पर्यटकलाई स्थानीय संस्कृतिदेखि कृषिघरेलु जीवनशैलीसम्म अनुभव गर्न सकिने वातावरण बन्छ। तर हिउँदयाममा ४–५ महिना स्थानीयवासी ‘घोक’ पाखा जान्थे।
गत ७ वर्षदेखि भने गाउँलेहरू घोकमा बस्न छाडेर फल्याक, पाक्लिङ र धाकार्जुङ गाउँतिर झर्छन्। यस कारण हिउँदे मौसममा साङ्ता गाउँ झनै सुनसान देखिन्छ, जसले पदयात्री वा साहसिक पर्यटन खोज्ने यात्रुलाई आवश्यक सेवा तथा मानवीय उपस्थिति नपाउने स्थिति बन्छ।
सडकमा बाक्लो हिउँ, आगन्तुकका लागि चुनौती
कात्तिक १० गते परेको हिमपातपछि साङ्ता जाने बाटो पूर्णरूपमा अवरुद्ध छ। गाडी–ट्याक्टर चल्ने अवस्था नभएपछि यहाँ आउने–जाने सबैलाई पैदल यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता छ।
यही कठिनाइका कारण स्थानीयले जाडो छल्न हिउँ पर्नुअघि नै गाउँ छाड्न थालेका छन्। पर्यटन व्यवसायीका अनुसार हिउँ चिरिएको र आवतजावत सहज भएको समयमा मात्रै यहाँ आगन्तुकहरू आउने गर्छन्।
वडासदस्य छिरिङ पाल्साङ गुरुङ भन्छन्— “गाउँमा हिउँ बढेपछि न त यातायात चल्छ, न त उपचार सहज हुन्छ। हिउँदयाममा गाउँ सुनसान हुँदा आगन्तुकलाई पनि आवश्यक सुविधा मिल्दैन।”
संस्कृति, प्रकृति र साहसिक मार्ग : पर्यटनका मुख्य आकर्षण
साङ्ता गाउँ र वरपरका पाखा घोक, उज्याला हिमाल–पहाड, डोल्पाबाट जोमसोम आउजाउ गर्ने ऐतिहासिक बाटो, तथा साङ्तामा रहेको लामो समयदेखि चलेको चरनसंस्कृति — यी सबै पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने मुख्य मूर्त तथा अमूर्त सम्पदा हुन्।
गाउँमुखिया थुक्तेन गुरुङका अनुसार अहिले हिउँदे मौसममा घोक पाखामा गोठालामात्रै बस्छन्। च्याङ्ग्रा तथा याक पालन हेर्ने परम्परा स्वयंमा हिमाली संस्कृतिको महत्वपूर्ण पर्यटन दृश्य बनेको छ।
पर्यटन विकासका चुनौती र सम्भावना
सौर्य ऊर्जा र दूरसञ्चार सुविधा पुगेको भए पनि स्वास्थ्य सेवा, आवतजावत र मौसमजन्य जोखिम चुनौती नै छन्। तर सडक पूर्ण रूपमा सञ्चालन हुने, पदमार्ग व्यवस्थापन हुने, र स्थानीय संस्कृतिमा आधारित होमस्टे सेवा विकास भएमा साङ्ता हिमाली पर्यटनको आकर्षक केन्द्र बन्न सक्ने पर्यटनविद्हरूको धारणा छ।
हिउँ पग्लिएर गर्मी सुरु भएसँगै साङ्तामा मानिस फर्किन थाल्छन्, र त्यही बेला यहाँ पर्यटन चहलपहल पनि बढ्ने गर्छ।
