बेनी नगरपालिका–४ को बास्कुना गाउँ अब औपचारिक रूपमा ‘लाटोकोसेरो संरक्षण क्षेत्र’का रूपमा पहिचान भएको छ। देउरालीपाखा सामुदायिक वनलाई संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरिएको हो, जहाँ संकटापन्न लाटोकोसेरोको बसोबास सुरक्षित गर्न र प्रकृति–पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
करिब २१.६५ हेक्टरमा फैलिएको यो वन क्षेत्रमा संरक्षण अभियान सुरु भएपछि लाटोकोसेरोको उपस्थिति बढेको स्थानीयले बताउँछन्। वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष भीम थापाका अनुसार वेट्ली फन्ड फर नेचर (WFN) को सहयोगमा प्रकृतिका साथी संस्थाले वन डिभिजनसँग समन्वय गर्दै एक वर्षअघि विशेष संरक्षण क्षेत्र घोषणा गरेको थियो। त्यसपछि गुलेली प्रयोग, चरा मार्ने गतिविधि तथा गुँड भएको रुख काट्नेसमेत पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ।
बास्कुनामा दुई प्रजातिका लाटोकोसेरो पत्ता
एक वर्षअघि गरिएको अध्ययनले बास्कुना क्षेत्रमा नेपालमा पाइने २३ प्रजातिमध्ये दुई प्रजातिका लाटोकोसेरो भेटिएको पुष्टि गरेको अध्यक्ष थापाले बताए। स्थानीय वडासदस्य सन्दीप खत्रीका अनुसार संरक्षणसँगै बास्कुनालाई कृषि र पर्यापर्यटन दुवैका लागि नमूना क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने योजना अघि बढाइएको छ।
सुन्तला बगैँचा र पुराना रुख—लाटोकोसेरोका प्रमुख बासस्थान
करिब २५ घरधुरी रहेको बास्कुना सुन्तलाखेतीका लागि चिनिन्छ। बगैँचालाई घेरेका जङ्गली भाग र ठूला पुराना रुख लाटोकोसेरोकै बासस्थान हुन्। राति र साँझ प्रायः तिनको आवाज सुनिनु यहाँको पहिचान बनेको छ। तर आधुनिक घर निर्माणसँगै पुराना घरमा बनाइने खोपीजस्ता संरचनाको कमी बढेपछि चरा प्रजननका सुरक्षित स्थानमा कमी आएको स्थानीयले बताए।
रासायनिक विषादी र आहारा अभाव—मुख्य चुनौती
संरक्षणविद् डा. हुम गुरुङका अनुसार लाटोकोसेरो सुरक्षित आहारा अभाव र कृषि विषादीको अन्धाधुन्ध प्रयोगका कारण संकटमा पर्न थालेका छन्।
“नेपालमा २३ प्रजाति पाइन्छन्, तीमध्ये नौ प्रजाति राष्ट्रिय रूपमा संकटापन्न अवस्थामा छन्,” उनले बताए।
लाटोकोसेरो मुसा र कीरा खाएर किसानको बाली जोगाउने भएकाले ‘किसानका साथी’ भनेर पनि चिनिन्छ। यसले पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको गुरुङले बताए।
१० वर्षे राष्ट्रिय कार्ययोजना कार्यान्वयनमा
डिभिजन वन कार्यालयका अधिकृत चन्द्रमणि सापकोटाका अनुसार नेपाल सरकारले २०२०–२०२९ को ‘लाटोकोसेरो तथा हुचिल संरक्षण कार्ययोजना’ लागू गरिरहेको छ। यसले चोरी–सिकार नियन्त्रण, बासस्थान संरक्षण र जनचेतनामा ठोस सुधार ल्याउने अपेक्षा गरिएको उनको भनाइ छ।
बास्कुनाबाट सुरु भएको सामुदायिक प्रयास ग्रामीण क्षेत्रमा जैविक विविधता संरक्षणको सफल नमूना बन्ने स्थानीयको विश्वास छ।
